Wie samen met een medevennoot een onderneming opstart of overneemt, denkt meestal niet meteen aan de dag waarop die samenwerking, om welke reden ook, eindigt. Toch kan een onverwacht of moeilijk einde, bijvoorbeeld door een overlijden, tot heel wat problemen leiden. Die problemen kunnen zelfs een negatieve invloed hebben op de activiteiten van de onderneming.
Door vooraf duidelijke afspraken te maken, kan je veel discussies vermijden. De volgende twee voorbeelden maken dat duidelijk.
Wat als een aandeelhouder uit de onderneming wil stappen?
Frank, Eddy en Stefaan zijn drie broers die al vele jaren samen een transportbedrijf runnen in de vorm van een BV. De statuten van de vennootschap bevatten geen bijzondere regeling voor de overdracht van aandelen.
Daardoor geldt de wettelijke regeling. Die bepaalt dat de aandelen van een BV vrij overdraagbaar zijn tussen aandeelhouders onderling, aan de echtgenoot van een aandeelhouder en aan bloedverwanten in rechte opgaande of nederdalende lijn. In alle andere gevallen moeten de overige aandeelhouders vooraf hun goedkeuring geven.
Zolang de drie broers actief blijven in de onderneming en er geen bijzondere problemen zijn, zullen zij wellicht weinig aandacht besteden aan de procedure voor een aandelenoverdracht. Vroeg of laat kan die procedure echter wel belangrijk worden.
Wat gebeurt er bijvoorbeeld als Frank op een dag uit de onderneming wil stappen? Het lijkt logisch dat Eddy en Stefaan zijn aandelen overnemen. Maar wat als zij niet bereid zijn om de gevraagde prijs te betalen? Moet Frank zijn aandelen dan noodgedwongen behouden? Dat is inderdaad mogelijk. Frank kan zijn participatie van 33% niet zomaar aan een derde verkopen. Eddy en Stefaan moeten die overdracht eerst goedkeuren. Bovendien is het wellicht niet eenvoudig om een koper te vinden voor een minderheidsparticipatie in een kmo-vennootschap.
Met een aandeelhoudersovereenkomst kunnen Frank, Eddy en Stefaan vooraf de nodige afspraken maken om zo’n patstelling te vermijden. Zo kan voor de aandeelhouders een realistisch uitstapscenario uitgewerkt worden, terwijl het familiale karakter van de onderneming behouden blijft.
Wat gebeurt er bij een overlijden?
Wat als Eddy onverwacht overlijdt? In principe gaan zijn aandelen dan over op zijn echtgenote en kinderen. Frank en Stefaan kunnen zich daar niet tegen verzetten. De wettelijke regeling, waarvan de statuten van de BV niet afwijken, vereist namelijk niet dat zij deze overgang goedkeuren.
De vraag is of dat voor alle betrokkenen wenselijk is. Frank en Stefaan krijgen van de ene dag op de andere nieuwe aandeelhouders met wie zij mogelijk niet willen samenwerken. Zij kunnen de erfgenamen van Eddy bovendien niet verplichten om hun aandelen te verkopen. Hoewel het om een minderheidsparticipatie gaat, kan die situatie toch een belangrijke invloed hebben op de werking van het transportbedrijf.
Ook voor de erfgenamen van Eddy is dit scenario mogelijk niet ideaal. Als zij niet bij de werking van de onderneming betrokken zijn, willen zij hun aandelen misschien liever meteen verkopen. Maar als Frank en Stefaan niet bereid zijn om de aandelen over te nemen, kunnen de erfgenamen verplicht zijn hun participatie te behouden.
Ook hier kan een aandeelhoudersovereenkomst, in combinatie met goed opgestelde statuten, een oplossing bieden. Zo kan je bepalen dat de erfgenamen de aandelen alleen effectief kunnen verwerven als de andere aandeelhouders daar geen bezwaar tegen hebben. Tegelijk kan je de erfgenamen het recht geven om de aandelen binnen een bepaalde termijn aan de andere aandeelhouders te verkopen. Een goed evenwicht tussen deze rechten en verplichtingen is daarbij essentieel.
Wat als een meerderheidsaandeelhouder zijn aandelen verkoopt?
Een tweede voorbeeld gaat over een NV met twee aandeelhouders. Rudi bezit 80% van de aandelen en Peter 20%.
Aandelen in een NV zijn vrij overdraagbaar, tenzij de statuten een strengere regeling bevatten. Rudi en Peter kunnen hun aandelenpakket dus zonder toestemming van de andere aandeelhouder verkopen.
Voor Peter is het wellicht niet eenvoudig om een koper voor zijn minderheidsparticipatie te vinden. Voor Rudi ligt dat anders. Als Rudi een koper vindt voor zijn participatie van 80%, krijgt Peter te maken met een nieuwe medevennoot zonder dat hij daarbij enige inspraak heeft.
Peter wil zijn aandelen misschien ook aan die koper verkopen. Een aandeelhoudersovereenkomst kan daarom een volgrecht bevatten. Dat geeft Peter het recht om zijn aandelen mee te verkopen wanneer Rudi zijn aandelen verkoopt.
Het omgekeerde is eveneens mogelijk. Een koper zal mogelijks alleen geïnteresseerd zijn wanneer hij alle aandelen van de vennootschap kan verwerven. Omdat Rudi slechts 80% bezit, kan hij zijn participatie in dat geval alleen verkopen als Peter bereid is zijn aandelen mee te verkopen. Als Peter het bod bijvoorbeeld te laag vindt, kan de volledige verkoop niet doorgaan.
Een volgplicht kan dit opvangen. Zo’n clausule verplicht Peter om zijn aandelen mee te verkopen wanneer Rudi een koper heeft gevonden die alle aandelen van de vennootschap wil verwerven. Peter kan daarbij een voorkooprecht krijgen, zodat hij eerst de kans krijgt om de aandelen van Rudi zelf over te nemen.
Om de positie van Peter als minderheidsaandeelhouder bijkomend te beschermen kunnen in de aandeelhoudersovereenkomst nog andere afspraken worden opgenomen. Denk bijvoorbeeld aan volgende zaken:
- Er kan worden bepaald dat Peter het recht heeft om een bestuurder voor te dragen.
- Daarnaast kan ook worden voorzien dat bepaalde sleutelbeslissingen niet genomen kunnen worden zonder het akkoord van Peter.
- Ook kan er een dividendpolitiek worden uitgestippeld, waardoor Peter meer zekerheid krijgt dat hij een bepaalde financiële return uit zijn investering haalt.
Afspraken op maat bieden zekerheid
Binnen een vennootschap kunnen zich verschillende situaties voordoen die aanleiding geven tot spanningen of patstellingen tussen aandeelhouders. De voorbeelden hierboven vormen slechts een greep uit de vele situaties waarin een aandeelhoudersovereenkomst nuttig kan zijn. Ook bij andere gebeurtenissen, zoals een langdurige ziekte van een aandeelhouder of een blokkering in de besluitvorming, kan zo’n overeenkomst houvast bieden.
Met duidelijke afspraken kan je veel discussies en problemen voorkomen. Een aandeelhoudersovereenkomst is daarvoor een geschikt instrument. De inhoud ervan wordt niet gepubliceerd, wat de nodige discretie biedt. Bovendien laat de overeenkomst veel ruimte om een regeling op maat uit te werken.
Lemon Consult kan je begeleiden bij het uitwerken van een aandeelhoudersovereenkomst op maat.
Dieter Bossuyt
Gecertificeerd belastingadviseur